Geir H. Haarde forsætisráðherra er einn þeirra sem ekki hefur horfst í augu við eigin mistök.

Fjórtán íslenskir heimspekingar hafa sent frá sér yfirlýsingu til fjölmiðla, þar sem varað er við því að stjórnmálamenn teygi valdsvið sitt lengra en umboð þeirra leyfir. Auk þess gera heimspekingarnir kröfu um að sannleikurinn verði dreginn í dagsljósið og að ekki sé haldið hlífðarskildi yfir hinum ábyrgu. „Krafan um réttlæti er oft einnig krafa um makleg mála-gjöld þeirra sem brotið hafa af sér,“ segja þeir.

Geir var spurður að því á fyrri blaðamannafundi dagsins, sem haldinn var í Valhöll, hvort hann hyggðist segja af sér vegna hrunsins, en hann var forsætisráðherra og fjármálaráðherra í aðdraganda þess. Hann þvertók fyrir það.

Heimspekingarniar vilja að réttlætið nái fram að ganga í krafti sannleikans. „Réttlætiskrafan lýtur fyrst og fremst að því að sannleikurinn verði leiddur í ljós, að engum verði hlíft við því að horfast í augu við mistök eða misgjörðir ef um slíkt er að ræða og að opinská umræða fari fram um þær ákvarðanir sem ýmist stuðluðu að hruninu eða dugðu ekki til að koma í veg fyrir það,“ segja þeir.

Ekki er síður mikilvægt að tryggja stöndugt lýðræði hérlendis, en að koma fjármál ríkisins í rétt horf, segja heimspekingarnir að lokum.

Hér er yfirlýsingin í heild sinni:

Lýðræði og réttlæti

„Þegar þrengir að, bæði efnahag og þjóðlífi, er lýðræðið og réttarríkið mikilvægasta sameign þjóðarinnar en um leið eign sem auðvelt er að skaða. Þessari sameign er nú stefnt í voða. Almenningur hefur orðið leiksoppur kringumstæðna sem hann ber enga ábyrgð á.

Á tímum sem þessum er mikilvægt að rækta lýðræðislegar stofnanir samfélagsins, ekki síst Alþingi, og standa vörð um borgaraleg réttindi. Þetta er verkefni þingmanna, sem vinna í umboði kjósenda og mega ekki teygja valdsvið sitt lengra en það umboð leyfir. Þetta er verkefni ríkisstjórnar, sem verður að halda sig innan þeirra valdmarka sem Alþingi hefur markað henni og hafa í heiðri þá frumskyldu að vinna að almannaheill. Og þetta er verkefni allra íslenskra borgara, sem verða að nýta þau borgaralegu réttindi og rækja þær borgaralegu skyldur sem eru forsenda þess að Ísland geti verið öflugt lýðræðisríki.

Hrun íslensku bankanna í byrjun október olli einstaklingum hér og erlendis miklu fjárhagslegu tjóni með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir allt samfélagið, menntun og menningu jafnt sem atvinnu- og athafnalíf. Hið himinhrópandi ranglæti sem er afleiðing af hruni fjármálakerfisins er það að almennir borgarar sitja uppi með reikninginn. Afar brýnt er að skorið verði úr um ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annarsvegar, og stjórnvalda hinsvegar, á því sem gerðist. Réttlætiskrafan lýtur fyrst og fremst að því að sannleikurinn verði leiddur í ljós, að engum verði hlíft við því að horfast í augu við mistök eða misgjörðir ef um slíkt er að ræða og að opinská umræða fari fram um þær ákvarðanir sem ýmist stuðluðu að hruninu eða dugðu ekki til að koma í veg fyrir það. Krafan um réttlæti er oft einnig krafa um makleg málagjöld þeirra sem brotið hafa af sér. En í því hruni sem orðið hefur hér á landi er erfitt að sjá fyrir sér hverskonar málagjöld eru viðeigandi. Sú spurning er samofin spurningunni um það, hvernig við sem þjóð sjáum Ísland fyrir okkur sem réttarríki.

Þegar brugðist er við vanda af þessu tagi sem leggur þungar byrðar á alla landsmenn er brýnt að dreifa þeim byrðum á sanngjarnan hátt. Mikilvægast er að tryggja öllum grundvallarforsendur þess að þeir geti tryggt sér og sínum farborða og gert áætlanir um líf sitt. Sérstaklega þarf að standa vörð um hagsmuni þeirra sem eiga á hættu að missa húsnæði, flosna upp úr námi eða missa lifibrauð sitt. Í þessu tilliti verður líka að huga vel að kjörum barna, bæði með því að styðja við bakið á barnafjölskyldum og treysta eftir megni þær stofnanir sem ásamt foreldrum bera ábyrgð á menntun og uppeldi barna. Hagur barna er mál þjóðarinnar allrar og prófsteinn á Ísland sem velferðarríki. Það er líka réttlætismál að ekki verði lagðar óhóflegar byrðar á þá hópa sem ekki eiga sér sterka málsvara, svo sem komandi kynslóðir og erlenda ríkisborgara sem hér búa. Jafnframt verður að koma í veg fyrir að auður safnist á fárra manna hendur eða að einstaklingar njóti forréttinda í krafti aðstöðu sinnar. Einnig er brýnt að við enduruppbyggingu íslensks samfélags verði þau gildi höfð að leiðarljósi sem taka mið af lífi og viðhorfum beggja kynja og margbreytileika íbúa landsins.

Nú veltur allt á að viðbrögð við yfirstandandi kreppu verði til þess að efla lýðræði á Íslandi og festa réttarríkið í sessi. Það er ekki síður mikilvægt að byggja upp réttnefnt lýðræðissamfélag en að koma fjármálum ríkisins í eðlilegt horf.“

Ágúst Þór Árnason, Ástríður Stefánsdóttir, Björn Þorsteinsson, Eyja Margrét Brynjarsdóttir, Geir Sigurðsson, Giorgio Baruchello, Jón Ólafsson, Kristján Kristjánsson, Mikael M. Karlsson, Ólafur Páll Jónsson, Páll Skúlason, Sigríður Þorgeirsdóttir, Sigurður Kristinsson, Vilhjálmur Árnason.