Umsögn

26. júlí 2004 - Mánudagur

Ljóðskáldið Bjarni Bernharður er mörgum kunnur. Hann er duglegur við að selja bækur sínar á götum borgarinnar, og við að lesa upp á börum og kaffihúsum. Er svo að segja ein af stofnunum Reykjavíkurborgar. Saga Bjarna er mönnum ekki síður kunn en ljóðin hans, og jafnvel enn kunnari – þó slúðrarar séu engan veginn á eitt sáttir um hvernig framvinda hennar sé – því Bjarni varð fyrir því óláni að veikjast af alvarlegum geðklofa sem að lokum leiddi til þess að hann myrti kunningja sinn af slíku brjálæði sem menn lesa yfirleitt einvörðungu um í Sérstæðum sakamálum, eða sjá í þáttum á SkjáEinum. Og slúðra oft á tíðum um af mikilli vanþekkingu.

Nú hvá ljóðapésar og spyrja hvað gagnrýnandinn sé að draga þetta fram í ljóðabókardómi. En jú, eftir nokkra umhugsun hef ég komist að þeirri niðurstöðu að þetta komi málinu við. Enda hefur Bjarni verið að takast á við nákvæmlega þetta í þremur síðustu bókum sínum, og gengur lengst, nær mestum árangri í þeirri nýjustu: Í sveigðu rými. Þetta er engu að síður ljóðabókardómur, og það verður ekki farið frekar út í hvernig morðið átti sér stað – enda veit ég álíka lítið um það og hinar slúðurdrottningarnar. Í sveigðu rými er augljóslega tilraun til sjálfsævisögulegrar ljóðabókar.

Síðustu tvær bækur Bjarna, Náttglöpin og Spor mín og vængir eru um margt ólíkar Í sveigðu rými. Þær eru ljóðrænni, svo að segja. Þar eru gerðar tilraunir til að skrifa texta sem lítur út eins og hugmynd manna um 'ljóð' – upphafið málfar og tilskreytilegt myndmál á hverri blaðsíðu – og sjálfsagt þykja mörgum þær bækur fallegri en sú sem ég er að skrifa um hér. Enda er það alveg rétt, þær eru fallegri, en þær eru ekki jafn góðar ljóðabækur. Í nýju bókinni skefur Bjarni ekki utan af hlutunum, hann tiplar ekki í kringum þá, reynir hvorki að fegra þá né búa til úr þeim eitthvað ógeð. Hann einfaldlega segir frá þeim, á mjög hreinskilinn og einfaldan máta. Og saga Bjarna er slík að hún má eiginlega ekki við miklu flúri, hún er sterkust nakin og köld. Í einföldum staðreyndum er hægt að nálgast þennan veruleik, hægt að komast skrefinu nær því að skilja hvað það þýðir að hafa misst tökin á veruleikanum, og loks drepið mann. Að segja svo frá því af allt að því naivísku raunsæi, ber vitni um fádæma hugrekki – og satt að segja mjög heilbrigða sál. Prósarnir passa söguefninu, þeir eru hráir eins og geðklofi og morð. Lausir við flúr og melódramatík.

Upphófust þá tímar brjálsemi og ofsóknarkenndar. Hann skrúfaði sundur eldhúsinnréttinguna og hrærði í rafmagninu. Þá skrúfaði hann gasleiðsluna frá eldavélinni og kveikti í kerti í innsta herberginu. Hann bar miður góðan þokka til nágranna sinna og hugðist sprengja húsið í loft upp. Að því búnu yfirgaf hann húsið. En þegar hann kom aftur tveimur tímum síðar var húsið ósprungið og festi hann leiðsluna við aftur og slökkti á kertinu. Cítróen vagninn gegndi vissulega miklu hlutverki. Hann var speiskerra sem ferðaðist í tímanum á ljóshraða um framandi víddir. Þá stóð hann í fjarsambandi við geimverur. En oft hafði geimveran brotist fram í honum. Hann hafði á liðnum árum smíðað í huganum ýmsar kenningar um þennan persónugerving. Einsog um aðrar persónur sem hann túlkaði átti geimveran í höggi við fasismann. Og stóð hildarleikurinn um yfirráðin á jörðinni. Hann hafði hent þá kenningu á lofti að fasistarnir hefðu á sínum tíma gert víddarinnrás og rænt völdum.

(Ofsóknir, bls. 44)

Bjarni lætur hin svokölluðu „skáldlegu tilþrif“ alveg vera, þessi stílbrögð sem yfirleitt ætla allt að drepa úr því sem Þórbergur kallaði uppskafningu –ótrúlegri þörf hins skáldlega innsæis til að sækja í upphafið málfar, væntanlega í krafti þeirrar sannfæringar að ljóðmælandi sé eins konar vitringur sem mælir yfir gröf og dauða, endalausa og endanlega sannleika – sem var vissulega skemmtileg hugmynd á sínum tíma, og hleypti augljóslega miklu afli – skemmtilega illu blóði – í ljóðabransann hér á nítjándu öldinni, og langt fram á þá tuttugustu. En á sama hátt og nauðsynlegt var að losna undan rími og höfuðstöfum hér í denntíð (sama hvað Guðmundur Guðmundarson segir) þá er nú nauðsynlegt að losna undan þessari tegund málfars. Af því ljóðið er jafn bundið og hlekkjað og það var nokkurntímann í meðförum Jónasar og Einars - þó hlekkirnir séu aðrir. Ljóðmálið sjálft þarfnast endurnýjunar.

Þetta gerir Bjarni vel í fyrri hluta ljóðabókarinnar. Hreinlega með því að strípa mál sitt flúri, en fara engu að síður ekki út í illtengjanlegar myndir, eins og mönnum hefur verið tamt þá sjaldan þeir láta laust takið á skáldatungunni. Bjarni segir sögu sína, línulega og hversdagslega. Prósa fyrir prósa byggir hann svo upp þyngd, lemur taktinn sífellt hraðar og lesandinn gerir sér grein fyrir að það stefnir í óefni. Firringin verður alger, en röddin heldur styrk sínum. Bjarni segir frá í þriðju persónu, og ekki með firrtri rödd sögupersónunnar, sjálfs sín fyrir áratugum - heldur þeirri styrku rödd sem hann býr yfir í dag. Bjarni Bernharður eftir á að hyggja.

Síðasti prósi bókarinnar heitir Blóðugur veggur, og lýkur honum á morðinu. „Og á sekúndubroti greip hann til hnífsins, sem hann bar innanklæða, og lagði til hans í bakið. Og á eftir ritaði hann á vegginn með blóði nöfn skæruliðasamtaka. Enginn kom í hús þessa manns næstu þrjá daga. En þá kom gamall vinur hans í heimsókn og gekk framá líkið.“ Nú þykist ég viss um –þrátt fyrir litla þekkingu á háttum – að Bjarni sé að spila minna úr morðinu en mætti gera. Hér er margt skilið út undan – morðinu er úthlutað heilum fjórum setningum! Bókin á klímax hér, í síðasta prósanum, og það er glæsilega framkvæmt anti-klímax að auki – morðklámóðir lesendur hljóta að verða foj að fá ekki slátrið borið á borð fyrir sig – og Bjarni neitar þeim um fróun sína andaktugur. Minnir á að hann – þessi títt umræddi maður – á líf sitt sjálfur, einn og óskiptur, og ræður því hverju hann deilir með hverjum. Punkturinn er sterkur.

Ljóðin sem koma á eftir prósunum eru um margt lík því sem Bjarni hefur verið að fást við áður. Sum þeirra góð, og önnur síðri. Engu að síður passa þau – bæði góð og vond – vel inn í heildina. Maður er enn í öngum sínum eftir geðklofaköstin, og Bjarni þeytir sér á flug – sem mér þykir alla jafnan þreytandi, en öðlast tilgang hér. Minnir mig á upplausnina í lok myndarinnar 2001: Space Odyssey; veröldin er öll í lausu lofti, losnar í sundur – hringir og þríhyrningar tapa formi sínu - og maður líður varlega, og þónokkuð ringlaður, til jarðar.

Eiríkur Örn Norðdahl

---

© Nýhil.org, 2004