Umsögn

Ígull, Innrás Liljanna, og ljóð almennt

Ljóð eru undarleg fyrirbæri. Ekki beinlínis eins og neinum finnist þau skemmtileg, en öllum finnst samt eins og þeim ættu að finnast þau skemmtileg. Sérstaklega fólki sem hefur stundað eitthvað háskólanám. Nákvæmlega eins og maður á að skemmta sér í leikhúsi, þá á manni að finnast ljóð skemmtileg. Ljóð eru hinn snarpa og meitlaða hugsun. Maður leitar sannleiks í ljóðum.

Og þannig verður manni hugsað um tilgang ljóða. Hvers vegna skrifar maður eitthvað? Mér koma bara tvær mögulegar ástæður í hug. 1) Vegna þess að það er skemmtilegt og 2) vegna þess að maður hefur eitthvað að segja við umhverfi sitt. Maður vill tjá sig við fólkið í kringum sig, samfélagið sem er þarna úti og maður kemst annars lítið og illa í snertingu við.

Til að ljóð, eða hvaðeina annað, geti komið skilaboðum sínum áleiðis, þarf það að vera skemmtilegt. Það er ekki hægt að ætlast til þess að fólk setjist niður, og gefi ljóði góðan tíma í lestur (sem þau þurfa oft) í þeirri einu von að það gæti verið eitthvað þarna "hinu megin". Það þarf að vera eitthvað BÁÐUM MEGIN.

Ljóðskáld eru með íhaldssömustu sálum sem finna má. Þau skjálfa á beinunum þegar talað er um slam-ljóð, yggla sig frammi fyrir segulstálum á ísskápum, og rétt þegar þau eru að samþykkja Bob Dylan í sínar raðir, skýst Eminem af stað úr rásmarkinu og þýtur auðveldlega fram hjá þeim. Þá fá þau taugaáfall þegar Seamus Heany lýsir því yfir að Eminem sé gott skáld (reyndar er þetta alltsaman lygi, ljóðskáldin lifa í lokuðum heimum, og taka varla eftir slömmurum, röppurum eða ísskápaljóðum - taka ekki mark á tilvist þess sem ekki er nógu fágað fyrir þau).

En ljóðskáld eru nú sem betur fer ekki öll svona. Það er bara yfirgnæfandi meirihlutinn, sem hagar sér eins og velvakanda kellingar úr vesturbænum.

Þannig sit ég nú með tvær ljóðabækur í fanginu. Síðustu tvær bækur sem ég las. Annars vegar Ígull eftir Kristian Guttesen, og svo Innrás Liljanna eftir Bergsvein Birgisson. Báðar bækurnar eru vel skrifaðar, fágaðar og fínar. Þær meira að segja hitta naglann reglulega á höfuðið.

Bergsveinn yrkir ljóðið Ofstæki :

Bók er lyft
skuggi fellur
á andlit mannsins:
"Eins og þið sjáið
kæru vinir,
er þessi bók stærri
en sólin"

Og Kristian yrkir Bókaorm:

ferlega utangarna búinn að vera í pennanum eymundsson góða stund að sökkva mér ofaní túlípanafallhlífar og birtubrigði daganna býst svo loks til farar og geng hægum skrefum framhjá afgreiðsludömunum öruggur í fasi hugsandi með mér hvað ég er hrikalega skáldlegur kominn svo út í austurstrætið þegar ég skyndilega man eftir því að barnavagninn er enn þarna inni

Þetta eru samt bara perlur, án þess ég vilji meina að þær séu umkringdar tómum svínum. Mikið af ljóðunum er samt hálfgerðar innihaldsleysur, þó þær séu oft vel gerðar (alls ekki alltaf). Ljóð um naflann á skáldunum, eða bara hreinlega ekki nokkurn skapaðan hlut. Þó ég sé nú sæmilega hrifinn af góðum naflaskoðunum, þá er það bara vandmeðfarið bókmenntaform.

Bergsveinn:

Ástarljóð

Augu þín
svo skær og gljáandi
að ég speglast þar
einkar vel.

Kristian:

Mynd til BBB

málverkið talaði
skorinort einsog
ljósbrot um nótt
.
í eldingu þess sá
ég hinn eiginlega
veruleika opnast
fyrir mér og taka
á sig nýja mynd
.
rautt tungl
tvídægra draumur

Ljóð sem einhvernveginn snúast um sjálf sig. Ljóð Bergsveins er sjálfsagt eitthvað svona "had to be there" brandari um sjálfselsku, eitthvað svona sem pabbi manns myndi segja á góðum degi eftir tvo bjóra með matnum. Og myndin hans Kristians er bara myndrúnk. Þetta er ekki mynd af neinu. Fantasía án tilgangs. Án merkingar.

Svo ég sparki nú aðeins meira í Kristian, þá eru í bókinni einhverjar níu hækur ortar til stúlku sem heitir Særún, og eru sæmilegur tækifæriskveðskapur, fínustu ástarljóð til að gefa kærustunni sinni. En það er hreinlega ekki hægt að setja svona á prent. Þetta ástarljóð segir bara eitt: Ég elska þig, Særún. Og það kemur hreinlega engum við nema Særúnu, blessuninni. Ástarljóð eru hryllilega vandmeðfarin, sérstaklega í ljósi þess hversu hryllilega mikið hefur verið skrifað um ástina. Oftast vildi ég hreinlega banna fólki að yrkja um ást (og þunglyndi reyndar líka - og orðið sjálfsmorð ætti að vera útlægt úr ljóðheimum). En það breytir því ekki að það er hægt að yrkja vel um ástina. En það verður að leita uppi hið einstaka, því sérstakara sem ástarljóðið er, þeim mun kraftmeira er það. Ástarljóð sem segir bara "Það sem við eigum/varanlegra en lífið/ást sem aldrei deyr" er bara ekki að segja neinum neinar fréttir. Nema kannski Særúnu.

[Mér finnst ég þurfi að koma að eftirlætis ástarljóðlínunni minni: "She said: I usually prefer handsome men/ but for you I'll make an exception." Orti Leonard Cohen.]

Annað í Ígulli sem fer í pirrurnar á mér, eru uppyrkingar úr Steini Steinarr. Íslenska ljóðið lifir af einhverjum óskiljanlegum orsökum í miklu þyngri skugga af Steini, heldur en íslensk tónlist lifir í skugganum á Björk, eða íslenska skáldsagan lifir í skugga Laxness.

Sem dæmi:

Við nóttin

við nóttin höfum myndað dúett
og dauðinn er okkar vals
.
hinsta dansinn tómlega stígum
stjörnur er sakna alls
.
í kyrrðinni hjarta þitt grætur
þar grefur myrkrið sig nú
.
ég er hin föllnu norðurljós
næturregnið ert þú

Þetta jafnast á við að vera á þrítugsaldri að semja harmonikkuvalsa. Það er búið að yrkja Tímann og Vatnið. Þetta er bara hallærislegt. Það hafa svo ótal margar byltingar komið og farið síðan þetta var töff, fallegt, eða áhugavert, að ég verð ringlaður af að hugsa um það. Það fer um mig við lesturinn, eins og ég hafi óvart gengið inn á gamalt fólk í samförum.

En nóg komið af Kristiani. Snúum okkur að Bergsveini.

Bergsveinn hefur líka lesið Stein Steinarr eins og sjá má t.d. hér að ofan í ljóðinu Ofstæki (stílískt minnir það mig á L'homme Statue, og innihaldslega á Að frelsa heiminn). En samt finnst mér ljóðið gott. Eins og Rocks með Primal Scream var fínt lag, en það var samt bara Rolling Stones lag þrjátíu árum of seint á ferðinni. Ég vil taka fram að ég hef út af fyrir sig ekkert á móti Steini Steinarr, þegar hann yrkir ljóðin sín sjálfur.

[Ég verð reyndar að koma því að í annarri ljóðabók eftir Bergsvein, sem heitir Íslendingurinn (og er skemmtilegri bók) er mjög skemmtilegt ljóð sem heitir Steinn Steinarr:

Steinn Steinarr burr kirr korr
Keinn Keinarr firr borr hurr
Feinn Feinarr barr irr urr
Einn Einarr þurr kyrr sörr. ]

Bergsveinn er rosalega mikið að kallast á við fortíðina, vitnar í Sonatorrek og ég veit ekki hvað og hvað. Yrkir um einmánuð og Ingjaldsfíflið, jötna og Rán, Ask og Emblu, Skinfaxa og gamlar Land Rover bifreiðir. Má vera að einhverjum finnist þetta spennandi, ég er því miður ekki einn þeirra. Ekki nema það eigi að gera eitthvað meira með þetta en henda þeim inn sem myndum í ljóðin, það þarf þá að vera eitthvað að takast á við myndirnar. Eru þetta gildandi myndir í ljóðum vegna þess að þær eru gamlar? Af því þær kalla fram víkinga og sveitabæi? Kannski af því þar erum við "íslenskust", í tímanum fyrir Litbrigði Jarðarinnar. Og er þetta þá bara framlenging af Thule-auglýsingunum? Íslenzkur nazismi - bezt í heimi! ????

En látum það vera. Það er nóg að þetta sé gamalt. Það er út af fyrir sig stór spurning, sem menn þurfa að svara mér til að ég eigi að geta sætt mig við þetta, hvers vegna er betra að nota ljóðmyndir frá því fyrir heimstyrjaldirnar, en að nota ljóðmyndir úr sæmilega nýjum nútíma? Er mönnum svona mikið í mun að lifa í hefðinni? Ef maður kallast of mikið á við hefðina, þá vaknar maður upp þúsund árum seinna með dauð ljóð á dauðu tungumáli, og á ekki bragarhátt til að tjá tímann í kringum sig. Ég held við þurfum nauðsynlega að fara að kasta fyrir róða öllum Steinarr og öllum íslendingasögum. Íslendingasögur dagsins eru í bandarískum sjónvarpsþáttum. Íslendingar þekkja Chandler og Ross betur en Njál og Gunnar, Kramer betur en Ingjaldsfíflið, og Dr. Phil betur en Völvuna. Og nú dæsir áðurnefnt íhaldssamt ljóðskáld, æ! æ! af hverju læra börnin ekki betur í skólum, getum við ekki troðið Njáli og Gunnar og allri helvítis hersingunni ofaní börnin, látið þau lesa Davíð Stefánsson þangað til þau æla, svo þau skilji nú blessuð ljóðin okkar 2003!!!

En það er nefnilega nákvæmlega það sem er gert. Það er bara ekkert lím í þessu fyrir manneskju með breiðbandið og nægilega enskukunnáttu til að hafa algeran aðgang að öllum bókmenntum heimsins. Eru menn kannski að reyna yrkja Megas? Getur það verið? Að þeir sem hafa ort Steinarr í fjörutíu ár, ætli nú að yrkja Megas næstu fjörutíu ár? Andskotans.

Ég vil þó minna á að þrátt fyrir þung orð eru báðar þessar bækur haganlega samansettar, og jafnvel góðar á köflum. Miðað við ljóð svona almennt, á þessum grasserandi uppskerutímum ljóðsins, þá eru þetta bara nokkuð góðar bækur. Svona miðað við allt og allt. Skárri en smástelpur að yrkja um ást í meinum, eða 18 ára rapparar að dissa hvor annan í hringi, eða blessuð þunglyndisskáldin. Kæra Ísland, þér ber ég framtíð hinz íslenzka ljóðs!

---

11/22/2003 12:47:57 PM, Eiríkur Örn Norðdahl

Tekið af http://www.nyhil.org/manudagur.asp?id=249 (Sótt 05.12.2006)